خیلی وقت ها کتابی می خوانم که به نظرم چنان ارزشمند است که تا مدت ها هر که را می بینم در موردش با آنها حرف می زنم. همیشه چند ماژیک مارکر گوشه و کنار خانه ام هست تا به محض این که به چیزی برخوردم که به نظرم مهم بود، آن را علامت بزنم. می دانم که یک روزی به کارم می آید و دیگر لازم نیست که تمام کتاب را وجب به وجب دنبال آن بگردم.
و نیز، گاهی پیش می آید که دوستانم سراغ کتاب خوب تازه از من می گیرند و بعضی دیگر هم از منابع مفید سینمایی برای مطالعه آزاد یا کنکور می پرسند.
فکر کردم شاید بد نباشد که تعدادی از این کتاب ها را به مخاطبان این وبلاگ معرفی کنم. بخش «معرفی کتاب» شامل معرفی کتاب هایی در حوزه سینما و دیگر هنرها و نیز کتاب های مفید در زمینه های ادبی و علوم انسانی خواهد بود.

اغلب برای کسانی که می خواهند وارد مقوله سینما شوند، حال مطالعه ای آزاد باشد، یا برای امتحان کارشناسی و حتا کارشناسی ارشد، این سوال مطرح است که از کجا باید شروع کرد. چه کتابی را باید خواند تا با مفاهیم اصلی سینما - در حوزه های تئوری و عملی - آشنا شد و مطالعه کتاب های بعدی را آسان تر کرد؟

پاسخ در دو کتاب نهفته است. هر دو از یک ناشر، در یک قطع و نوشته ی دو نویسنده یکسان.

بسیاری از مدرسان سینما، کتاب «هنر سینما» نوشته دیوید بوردول و کریستن تامسون را بایبل سینما می دانند. گستردگی مطالب این کتاب که از معرفی عوامل یک فیلم شروع شده و به مباحث تئوریک ختم می شود، هر مخاطب تازه کار و یا حرفه ای را با ریزه کاری های هنر - صنعت سینما آشنا می کند. «هنر سینما» درباره زیبایی فیلم است و به قول نویسندگان فرض بر آن گذاشته شده که خواننده کتاب به جز تجربه فیلم دیدن، دانش دیگری در مورد سینما ندارد. همین امر نشان دهنده ویژگی های پایه ای کتاب برای مخاطبان تازه کار است.

عنوان بخش اول کتاب، «تولید فیلم» است که در ابتدا به طور فهرست وار و با توضیحی کوتاه اما دقیق، عوامل فنی تولید فیلم را معرفی می کند. سپس به سراغ مراحل پیش تولید، تولید و پس تولید رفته و آن را به همراه عناوین و وظایف دست اندرکارانشان به مخاطب می شناساند. بعد به مباحثی مانند پخش و نمایش، تفاوت های فیلم و ویدئو و امثال آنها اشاره می کند.

در بخش دوم، نویسندگان (که از تئوریسین های سرسخت و مشهور نئوفورمالیست هستند) به بحث فرم و محتوای فیلم می پردازند و این دو مقوله را (قاعدتا با سنگینی بیشتر بخش فرم) به خواننده معرفی می کنند.

عنوان بخش سوم «روایت به مثابه یک سیستم فرمال» است که باز هم با رویکردی نئوفرمالیستی به مفاهیم روایت و فرم پرداخته می شود. مخاطب در این بخش، هم با شیوه های روایی آشنا شده و هم ژانرهای سینمایی را فرا می گیرد. نویسندگان فیلم «همشهری کین» ارسن ولز را مبنا قرار داده و به شکلی کاملن ملموس به آموزش مبانی امر پرداخته اند.

بخش چهارم به سیستم های فرمال غیرروایی پرداخته و این بار دقیقن و بدون حاشیه مفهوم فرم سینمایی را توضیح داده است.

در بخش پنجم مخاطب با سبک فیلم آشنا می شود. میزانسن و جنبه و کارکردهای روایی آن تشریح شده و نیز مباحثی مانند عمق، رنگبندی و ترکیب بندی در آن مطرح شده است.

در بخش ششم، مخاطب وارد حیطه علمی قضیه شده و با مفاهیمی مانند تونالیته، سرعت حرکت، پرسپکتیو، نسبت های متداول در فیلم 35 و سایر خصوصیات سینماتوگرافیک آشنا می شود.

بخش هفتم که یکی از درخشان ترین بخش های این کتاب است، به بحث تدوین می پردازد و در کمتر از پنجاه صفحه، مخاطب را با مفاهیم، سبک ها و امکانات تدوین به خوبی آشنا می کند.

پخش هشتم به موضوع مهم و قابل توجه صدا در سینما می پردازد و امکانات صدا و مبانی صدای فیلم را با نگاهی به فیلم «یک محکوم به مرگ می گریزد» روبر برسون آموزش می دهد. نکته جالب در این است که نویسندگان چنان به جزییات دقیق شده اند که حتا دوبله و زیزنویس فیلم را هم از نظر دور نگه نداشته و به آن پرداخته اند.

عنوان بخش نهم «سبک به مثابه یک سیستم فرمال» است که مفهوم و تحلیل سبک های فیلم، با نگاهی به چند شاهکار تاریخ سینما، بیان می شود.

از بخش دهم وارد نقد تحلیلی فیلم می شویم که در آن تعداد قابل توجهی نقد نئوفرمالیستی از فیلم های درخشان تاریخ سینما، قابل مطالعه و بررسی هستند.

بخش یازدهم به فرم فیلم و تاریخ سینما پرداخته و به جرات می توان گفت، آسان ترین و بهنرین مرجع آشنایی با تاریخ سینما برای یادگیری و حتا آمادگی شرکت در امتحانات همین بخش است.

اما کتاب دوم، کتابی است از همین نویسندگان با عنوان «تاریخ سینما» که این یکی هم با رویکردی نئوفرمالیستی به تاریخ سینمای جهان پرداخته است. توجه ویژه ی نویسندگان کتاب به فرم باعث شده، تا به جای آنکه مخاطب در داستان فیلم ها یا حواشی آنها غرق شود، با انبوهی از اطلاعات جامع پیرامون شکل گیری و تکامل سینما در ابعاد تکنیکی، ژانرها، سبک ها، روایت و غیره آشنا شود.

کتاب «تاریخ سینما» مخاطب را در هر فصل، ابتدا با اصطلاحات تخصصی آن فصل آشنا کرده و نیز شامل واژه نامه ای برای مهم ترین آنها است.

این دو کتاب بسیار به هم پیوسته هستند. خواننده هرجا که به توضیحات تاریخی احتیاج دارد باید به کتاب «تاریخ سینما» مراجعه کند و هر زمان که به اطلاعات مفصل تری از اصطلاحات نیازمند است باید کتاب «هنر سینما» را دست بگیرد. هر دو کتاب را می توان از ابتدا تا به پایان خواند و یا به بخش مورد نیاز رجوع کرد. هرچند برای کسی که می خواهد با سینما آشنایی پیدا کند و قصدش فراگیری این مبحث به شکلی کامل است، مطالعه کامل «هنر سینما» ضروری است. کتاب «تاریخ سینما» برعکس کتاب های مشابه، به روند تاریخی توجه کمتری نشان داده و هدفش در راستای مباحثی است که در کتاب «هنر سینما» به آن پرداخته شده، یعنی رویکرد به فرم سینمایی.

هر دو کتاب دارای ترجمه روانی هستند و از سر و شکل قابل اعتنایی نیز برخوردارند. هرچند که قطع شان بزرگ است و مناسب لم دادن در تخت خواب یا روی مبل نیستند، اما خواندشان سر میز و با اینترنتی آن لاین و گوگل کردن اصطلاحات و فیلم ها و آدم ها و یادداشت برداری از جاهای مهم، حسابی می چسبد. این هم از نکته نهایی!

مشخصات کتاب ها:

هنر سینما

دیوید بوردول، کریستین تامسون
ترجمه فتاح محمدی
نشر مرکز

تاریخ سینما

دیوید بوردول، کریستین تامسون
ترجمه روبرت صافاریان
نشر مرکز